Zimowe tajemnice spod strzechy. Śladami ludowych zwyczajów Mazowsza
fot. Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego
Wigilijna noc skrywała niegdyś wiele tajemnic. Zwierzęta miały przemawiać ludzkim głosem, starannie wykonane ozdoby chronić domostwa, a noworoczne obrzędy zapewniać pomyślność na cały rok. Takie przekonania przez pokolenia towarzyszyły mieszkańcom mazowieckiej wsi, gdzie religijne uroczystości splatały się z dawnymi wierzeniami. Dziś ich historię możemy odkrywać w muzeach i skansenach regionu.
Zanim rozpoczynało się świąteczne biesiadowanie, gospodarzy czekało niemało pracy. Najwięcej uwagi poświęcano Wigilii, z którą wiązały się liczne nakazy i zakazy. Zgodnie z ludowym przekonaniem przebieg tego dnia miał zwiastować wydarzenia nadchodzącego roku. Unikano więc kłótni, płaczu i pożyczania przedmiotów sąsiadom, aby nie sprowadzić na dom nieszczęścia. Należało również wcześnie wstać i wystrzegać się lenistwa.
Równie ważny był wystrój wigilijnej izby. W czasach, gdy szklane bombki nie były jeszcze wszędzie dostępne, domostwa zdobiono przede wszystkim tym, co znajdowało się pod ręką: wykorzystywano m.in. słomę, kolorową bibułę, orzechy i owoce. Przygotowywanie dekoracji zajmowało nieraz całe adwentowe wieczory i angażowało wszystkich domowników.
Pamięć o tych zwyczajach podtrzymuje Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, które od ponad 30 lat organizuje wystawę „Boże Narodzenie na Mazowszu”. W zabytkowych chałupach odtwarzana jest atmosfera świąt z przełomu XIX i XX wieku. Zwiedzający mogą przyjrzeć się tradycyjnym dekoracjom oraz izbom przygotowanym do wigilijnej wieczerzy. Tegoroczna edycja potrwa od grudnia 2026 do lutego 2027 roku.
fot. Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego
Dawne receptury na pomyślność
Na Kurpiach szczęście i dostatek próbowano niegdyś zapewnić sobie w dość niezwykły sposób. Wraz z nadejściem Nowego Roku w wiejskich domach wypiekano niewielkie ciasteczka, które nazywano byśkami. Przybierały kształty koni, krów, owiec i kóz, ale także mieszkańców okolicznych lasów, takich jak jelenie, sarny czy zające. Wśród tych ostatnich próżno było jednak szukać drapieżników, których zgodnie z dawnym zwyczajem nie przedstawiano. Znaczenie miała również liczba przygotowywanych figurek. Niegdyś każdemu domownikowi, a nawet zwierzęciu hodowanemu w gospodarstwie, mógł odpowiadać osobny bysiek.
Nadzieję na pomyślny rok pokładano również w tak zwanych nowych latkach. W odróżnieniu od pojedynczych byśków przedstawiały one całe scenki. Na okrągłym placku drożdżowym umieszczano figurki zwierząt, a pośrodku sadzano pastuszka. Zwyczaj ten wiązano z dawną kurpiowską legendą o chłopcu, który pewnej zimowej nocy został napadnięty i pozostawiony w lesie na pastwę mrozu. Od niechybnej śmierci miały uratować go gąski, które otoczyły pastuszka i go ogrzały. Na pamiątkę tego wydarzenia chłopiec miał ulepić z ciasta dwanaście ptaków, symbolizujących kolejne miesiące roku.
Z biegiem lat wiara w niezwykłą moc noworocznych wypieków stopniowo zanikała, jednak sam zwyczaj przetrwał i do dziś przekazywany jest z pokolenia na pokolenie. W 2020 roku tradycję wypieku byśków i nowych latek Kurpiów Puszczy Zielonej wpisano na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Dawną tradycję pielęgnuje również Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, które organizuje warsztaty poświęcone tym tradycyjnym wypiekom. Podczas spotkań uczestnicy poznają historię byśków i nowych latek, a także uczą się przygotowywać je według kurpiowskich wzorów. O tym, jakie miejsce zajmowały one niegdyś w wiejskich domach, przypomina z kolei Zagroda Kurpiowska w Kadzidle, będąca oddziałem placówki. W zabytkowej chałupie można tam zobaczyć tradycyjne figurki ustawione na okapie pieca, gdzie dawniej przechowywano je w nadziei na szczęście i dostatek.
fot. Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego
Kiedy koza puka do drzwi
Kolędowanie nie zawsze ograniczało się do śpiewania świątecznych pieśni. W dawnych czasach towarzyszyły mu barwne pochody przebierańców, które w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku odwiedzały mazowieckie gospodarstwa. Szczególne miejsce w tych orszakach zajmowała koza, której przypisywano niegdyś moc zapewniania urodzaju i dostatku. Jej pojawienie się u progu domostwa miało zwiastować gospodarzom pomyślność w nadchodzącym roku.
Kolędnicy przebierali się za wszelakie postacie, takie jak anioły, diabły i kostuchy, a każda z nich miała do odegrania własną rolę. Nie brakowało przy tym żartów i psot. Ukryci pod strojami mieszkańcy mogli na chwilę porzucić codzienne role, a zachowania, które zwykle budziłyby zgorszenie, stawały się częścią wspólnej zabawy.
Dziś tajemnice tych obrzędów przybliża Centrum Folkloru Polskiego „Karolin” w Otrębusach. Organizowane tam warsztaty pozwalają poznać symbolikę kolędniczych postaci, a także samodzielnie wykonać tradycyjne gwiazdy i maski, które niegdyś towarzyszyły świątecznym pochodom.
Ostatni taniec ze śmiercią
Zimowe świętowanie na Mazowszu nie kończyło się wraz z nadejściem Nowego Roku. Po święcie Trzech Króli trwał bowiem okres zapustów, podczas którego mieszkańcy wsi chętnie oddawali się tańcom i spotkaniom towarzyskim. Najhuczniej obchodzono ostatnie dni karnawału, nazywane w niektórych regionach kusakami. Należało wówczaswybawić się na zapas, zanim rozpocznie się czas postu.
Jeden z najbardziej osobliwych zwyczajów zapustnych przetrwał w Jedlińsku, niewielkiej miejscowości położonej niedaleko Radomia. Historia tego niezwykłego obrzędu sięga co najmniej XIX wieku, a najstarsza znana wzmianka na jego temat pochodzi z 1860 roku. Tradycja pozostaje żywa do dziś, a każdego roku w ostatni wtorek karnawału, tamtejszy rynek staje się sceną widowiska, podczas którego mieszkańcy dokonują rozrachunku ze śmiercią.
Ulice Jedlińska opanowują wówczas barwne orszaki przebierańców. Zgodnie z wieloletnią tradycją pod przebraniami kryją się wyłącznie mężczyźni, którzy wcielają się również w postacie kobiece. Wśród uczestników pochodu pojawia się m.in. kostucha, której los jest już przesądzony. Schwytana przez przebierańców zostaje postawiona przed sądem, a następnie symbolicznie stracona. Wszystko to odbywa się w atmosferze żartów i karnawałowej wrzawy.
POWIĄZANE WPISY
16 listopada 2026
Bilety lotnicze dla grup – to warto wiedzieć przed rezerwacją przelotu
Organizacja przelotu dla 30, 50 czy 100 osób to inne zadanie niż zakup kilku biletów…
0 Komentarzy8 Minuty
16 listopada 2026
Jeden klient, wiele kanałów. Historia kontaktów jest podstawą sprawnej obsługi w biurach podróży
Klient przegląda oferty wakacji w internecie, dopytuje o szczegóły na infolinii, a kilka…
0 Komentarzy5 Minuty
13 listopada 2026
Warszawa ponownie przyciągnie miłośników podróży. Przed nami kolejna edycja Festiwalu Podróżników Zwrotnik
21 listopada w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie odbędzie się kolejna edycja Festiwalu…
0 Komentarzy5 Minuty
10 listopada 2026
W Krakowie odbędzie się III edycja Festiwalu GEOGRAFICA. Miasto zaprasza na spotkania z podróżnikami
Kraków ponownie będzie gospodarzem Festiwalu Miejsc i Podróży GEOGRAFICA. Trzecia edycja…
0 Komentarzy2 Minuty
6 listopada 2026
Chatbot AI dla organizatorów wycieczek. Te zadania warto zautomatyzować
Chatbot w biurze podróży może odpowiadać na pytania o ofertę, warunki rezerwacji i…
0 Komentarzy6 Minuty
5 listopada 2026
Chorwacja w świątecznej odsłonie. Od Slawonii po Adriatyk
Arena w Puli rozświetlona świątecznymi dekoracjami, lodowisko pośród zabytków rzymskiego…
0 Komentarzy5 Minuty
2 listopada 2026
Agencja TRCO zrealizowała w Kalabrii cztery wyjazdy firmowe dla blisko 900 osób
Agencja TRCO zorganizowała w 2026 roku cztery wydarzenia w Maritim Resort Calabria we…
0 Komentarzy4 Minuty
27 października 2026
VI Lubelskie Forum Turystyki odbędzie się w Janowie Lubelskim. W programie debaty o rozwoju i wyzwaniach branży
W dniach 28-29 października Janów Lubelski stanie się miejscem spotkania przedstawicieli…
0 Komentarzy4 Minuty
26 października 2026
Społeczna Akademia Nauk zaprasza młodzież do III edycji konkursu #ObsługaKlientaWTurystyce
Społeczna Akademia Nauk zaprasza uczniów szkół ponadpodstawowych do udziału w III edycji…
0 Komentarzy2 Minuty










