Fabryka ukryta w lesie. Exploseum w Bydgoszczy i pamięć o DAG Bromberg

Na skraju Puszczy Bydgoskiej zachował się fragment ogromnego zakładu, który podczas II wojny światowej produkował materiały wybuchowe dla niemieckiego przemysłu wojennego. Dziś przez siedem dawnych budynków i łączące je tunele prowadzi trasa Exploseum, pozwalająca zobaczyć nie tylko przemysłową architekturę, lecz także historię ludzi, którzy w tym miejscu pracowali, byli więzieni i prowadzili działalność konspiracyjną.

Fabryka, której nie widać z daleka

W krajobrazie bydgoskich Zimnych Wód historia nie jest od razu oczywista. Pofałdowany teren, las i pozostałości przemysłowej zabudowy nie przypominają typowego muzeum. Dopiero wejście między dawne budynki pozwala zrozumieć skalę przedsięwzięcia, którego częścią jest dzisiejsze Exploseum.

Oddział Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy mieści się w zachowanych obiektach dawnej niemieckiej fabryki materiałów wybuchowych DAG Fabrik Bromberg. Sama nazwa Exploseum łączy angielskie explosion z muzealnym przyrostkiem -seum. Trafnie oddaje charakter miejsca, w którym przemysłowa przeszłość nie została odtworzona, lecz pozostała obecna w autentycznej przestrzeni.

Trasa prowadzi przez kompleks siedmiu budynków dawnej strefy produkcji nitrogliceryny. Łączą je wielopoziomowe tunele i korytarze, a całość tworzy niemal dwukilometrowy ciąg przemysłowy. Właśnie ta przestrzeń jest jednym z najważniejszych elementów opowieści. Surowe ściany, pozostałości infrastruktury i położenie wśród lasu pozwalają dostrzec, jak bardzo bezpieczeństwo, produkcja i maskowanie podporządkowały architekturę wojennego zakładu.

DAG Bromberg. Przemysł podporządkowany wojnie

fot. MOB Exploseum

Budowę kompleksu rozpoczęto w 1939 roku, niedługo po zajęciu Bydgoszczy przez III Rzeszę. Na obszarze około 23 km² powstało do końca 1944 roku ponad tysiąc budynków, około 400 km dróg i 40 km torów kolejowych. Było tu miejsce nie tylko na hale produkcyjne i magazyny, ale również laboratoria, warsztaty, infrastrukturę energetyczną i wodno-kanalizacyjną, ambulatoria, remizy, budynki administracyjne oraz zaplecze socjalne.

Zakład podzielono na dwie główne części. W zachodniej znajdowały się między innymi instalacje do produkcji nitrocelulozy, prochu bezdymnego i nitrogliceryny. We wschodniej produkowano trotyl i dinitrobenzen oraz prowadzono elaborację amunicji.

Szczególne miejsce zajmowała produkcja nitrogliceryny. Substancja ta wymagała precyzji i rygorystycznego przestrzegania procedur, ponieważ była wyjątkowo wrażliwa na wstrząsy, temperaturę i niewłaściwe przechowywanie. Dlatego architektura DAG Bromberg była w dużej mierze odpowiedzią na ryzyko eksplozji.

Budynki rozmieszczano tak, by ograniczyć możliwość przenoszenia się fali uderzeniowej. Nie ustawiano ich w prostych ciągach, wejścia nie znajdowały się naprzeciwko siebie, a szczególnie zagrożone obiekty wyposażano w lekkie ściany wydmuchowe. Nasypy ziemne pełniły jednocześnie funkcję ochronną i maskującą. Stosowano również rozwiązania mające zapobiegać powstawaniu iskier. Podłogi wykładano blachą ołowianą, używano narzędzi z tworzyw sztucznych i brązu, a narożniki pomieszczeń zaokrąglano.

Do budynków prowadziły także załamane tunele ucieczkowe zakończone schronami. Techniczna logika tego miejsca była więc podporządkowana jednej zasadzie: produkować możliwie dużo, jednocześnie ograniczając skutki wypadku.

Historia zapisana w losach ludzi

Za przemysłową skalą DAG Bromberg kryją się jednak przede wszystkim ludzkie historie. Szacuje się, że w zakładzie zatrudniono około 40 tysięcy osób, z czego około 10 tysięcy bezpośrednio przy produkcji. Znaczną część załogi stanowili robotnicy przymusowi. W fabryce pracowali Polacy, Niemcy, Rosjanie, Czesi, Włosi, Jugosłowianie, Francuzi i Anglicy, a także jeńcy wojenni. W 1944 roku do pracy skierowano również ponad tysiąc żydowskich kobiet z obozu koncentracyjnego Stutthof.

Dla robotników przywożonych spoza Bydgoszczy utworzono kilkanaście obozów, a pod koniec 1944 roku DAG Bromberg zarządzał osiemnastoma takimi miejscami. Codzienność pracowników była podporządkowana rygorowi zakładu. Dostęp do poszczególnych sektorów był ściśle kontrolowany, a robotnicy zazwyczaj znali tylko własny fragment procesu produkcyjnego.

Pamięć o tych ludziach jest jednym z najważniejszych tematów współczesnego Exploseum. W zbiorach znajdują się dokumenty, przepustki, karty osobowe, przedmioty codziennego użytku i artefakty odnalezione podczas badań archeologicznych. Szczególnie wymowna jest kolekcja metalowych tabliczek z danymi personalnymi pracowników. Obok technicznej historii fabryki pojawia się dzięki nim historia konkretnych ludzi.

Nie mniej ważny jest wątek polskiego ruchu oporu. Już w 1940 roku na terenie zakładu działała komórka Związku Walki Zbrojnej. Prowadzono działalność wywiadowczą i sabotażową, zdobywano informacje o strukturze fabryki, a także podejmowano działania wymierzone w produkcję. Jedną z największych akcji była operacja „Krem” z 24 czerwca 1944 roku.

Po wojnie większość wyposażenia fabryki została zdemontowana i wywieziona przez Armię Czerwoną. Później teren przejęły polskie władze, a w latach 50. w dawnym kompleksie powstały Zakłady Chemiczne „Organika-Zachem”. Część obiektów przez dziesięciolecia pozostawała niedostępna. Ta niedostępność jest również częścią historii miejsca, które dopiero po latach mogło zostać otwarte dla zwiedzających.

Muzeum w autentycznej przestrzeni

fot. MOB Exploseum

Wystawę stałą Exploseum udostępniono w 2011 roku. Nie próbuje konkurować z zachowanymi budynkami. Przeciwnie, wykorzystuje ich autentyzm jako podstawę narracji. Ekspozycja prowadzi od historii Alfreda Nobla i koncernu Dynamit Aktien-Gesellschaft przez rozwój niemieckiego przemysłu zbrojeniowego po historię DAG Bromberg, technologię produkcji nitrogliceryny, dzieje uzbrojenia, pracę przymusową oraz działalność konspiracyjną. Dokumenty, fotografie, multimedia, rekonstrukcje i rozwiązania interaktywne uzupełniają przestrzeń, której nie trzeba specjalnie stylizować. Zachowane wnętrza same stają się eksponatem.

Ważnym elementem kolekcji są również tzw. „Explonaty”, czyli przedmioty odnalezione podczas prac archeologicznych. Wśród nich znalazły się naczynia laboratoryjne, żetony narzędziowe, elementy uzbrojenia i amunicji oraz przedmioty codziennego użytku. Jeden z takich obiektów, talerz z sygnaturą DAG, pokazuje tę historię z zupełnie innej perspektywy. Wojenny zakład okazuje się nie tylko systemem produkcyjnym, ale także miejscem codziennego życia tysięcy ludzi.

Exploseum pozostaje przy tym miejscem pracy Działu Historii Techniki Muzeum Okręgowego. Gromadzone są tu także materiały dotyczące szerszej historii przemysłu Bydgoszczy i regionu, między innymi dawnej techniki użytkowej. W ten sposób historia DAG staje się częścią większej opowieści o przemysłowym dziedzictwie miasta.

Zwiedzanie, które prowadzi także poza główną trasę

Najbardziej podstawowa trasa przeznaczona jest dla wszystkich grup wiekowych. Zwiedzanie indywidualne odbywa się z kartą magnetyczną, możliwe jest także oprowadzanie z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji. Przejście zajmuje około półtorej do dwóch godzin i obejmuje siedem budynków dawnej linii produkcyjnej nitrogliceryny.

Dla osób zainteresowanych mniej oczywistą stroną kompleksu przygotowano również trasę alternatywną. Prowadzi ona przez leśny teren do drugiej, zachowanej niemal bez zmian linii technologicznej. Dostępna jest od 10. roku życia i odbywa się z przewodnikiem. Jeszcze bardziej wymagająca jest trasa ekstremalna, którą przeznaczono dla dorosłych oraz młodszych uczestników pod opieką prawnego opiekuna. Wymaga odpowiedniego stroju i wyposażenia, a grupy są niewielkie.

Oferta Exploseum wykracza także poza klasyczne zwiedzanie. Gry terenowo-historyczne wykorzystują przestrzeń dawnej fabryki do pracy zespołowej i edukacji. Są kierowane do różnych grup szkolnych i wykorzystują formułę zagadek, symulacji oraz zadań terenowych. Organizowane są także warsztaty, między innymi łucznicze, garncarsko-rzeźbiarskie oraz zajęcia łączące eksplorację dawnej fabryki z obserwacją przyrody.

Ważną rolę odgrywają również wystawy czasowe i rozwijane, nowe fragmenty ekspozycji. W ostatnim czasie pojawiła się część poświęcona Marianowi Rejewskiemu, bydgoskiemu matematykowi i kryptologowi, którego prace nad szyfrem Enigmy są jednym z ważnych elementów historii miasta. Natomiast 26 września udostępniono część ekspozycji związanej z 15-leciem placówki.

Exploseum na mapie Bydgoszczy

Znaczenie Exploseum wykracza poza samą historię dawnej fabryki. Obiekt jest częścią Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego oraz bydgoskiego Szlaku Wody, Przemysłu i Rzemiosła TeH2O. Włączenie do ERIH nadało mu rangę punktu kotwicznego, zarezerwowaną dla obiektów o ponadregionalnym znaczeniu dla europejskiego dziedzictwa przemysłowego.

To istotne także z perspektywy turystyki kulturowej. Exploseum pozwala spojrzeć na Bydgoszcz nie tylko przez pryzmat zabytkowego centrum, rzeki czy tradycji przemysłowych miasta. Pokazuje również jego XX-wieczną historię, naznaczoną okupacją, przymusową pracą i rozwojem przemysłu chemicznego.

Jego położenie na skraju Puszczy Bydgoskiej dodaje tej opowieści jeszcze jeden wymiar. Dawnej infrastruktury przemysłowej nie odseparowano całkowicie od krajobrazu. Las stopniowo przejmuje część opuszczonych przestrzeni, tworząc kontrast między geometrią fabryki a naturalnym otoczeniem.

Dzięki temu Exploseum trudno sprowadzić wyłącznie do muzealnej ekspozycji. Jest jednocześnie zachowanym fragmentem infrastruktury przemysłowej, miejscem pamięci, ośrodkiem badań nad historią techniki i punktem na mapie współczesnej turystyki Bydgoszczy.