Apteka pod Łabędziem w Bydgoszczy. Historia miejsca, w którym farmacja stała się częścią miejskiego dziedzictwa

fot. DKiW

Przy bydgoskiej ulicy Gdańskiej 5 historia farmacji nie została zamknięta w gablotach. Dawna apteka, działająca w tym miejscu od 1853 roku, zachowała część swojej materialnej pamięci, a dziś jako oddział Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego opowiada o przemianach medycyny, rzemiosła i codziennego życia. Jej najcenniejszym świadkiem pozostaje oryginalne laboratorium galenowe, unikatowe w skali ogólnopolskiej.

Gdańska 5 to adres, pod którym przez dziesięciolecia spotykały się nauka, rzemiosło i zwyczajna codzienność mieszkańców Bydgoszczy. Apteka „Pod Łabędziem” powstała w 1853 roku jako trzecia apteka w mieście. Towarzyszył jej ogród roślin leczniczych, których używano przy przygotowywaniu leków. Z czasem miejsce zmieniało właścicieli, wystrój i sposób funkcjonowania, ale przez ponad półtora wieku pozostawało związane z farmacją.

Dzisiejsza Apteka pod Łabędziem jest oddziałem Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Jej ekspozycja powstała w pomieszczeniach dawnej apteki, co nadaje jej szczególny walor. Nie ogląda się tu wyłącznie przedmiotów przeniesionych z różnych miejsc. Część najważniejszych elementów pozostaje związana z konkretną przestrzenią, w której niegdyś wykonywano codzienną pracę aptekarza.

To właśnie ta ciągłość miejsca stanowi jeden z najważniejszych wyróżników ekspozycji.

Od apteki Menzla do muzeum

fot. DKiW

27 grudnia 1853 roku Constantin August Mentzel otrzymał koncesję na założenie apteki przy Gdańskiej 5. Po nim zakład odziedziczył syn Hugo Albert. Prawdopodobnie w tym okresie powstało laboratorium galenowe, którego zachowane wyposażenie jest dziś jednym z najcenniejszych elementów kolekcji.

Kolejne dekady przyniosły następne zmiany. W 1895 roku właścicielem apteki został Alfred Jacob, który w 1909 roku przeprowadził przebudowę kamienicy. Projekt północnego skrzydła i nowej fasady przygotował architekt Rudolf Kern. Ogród roślin leczniczych przeniesiono wówczas na tył posesji.

W latach 20. XX wieku z apteką związany był Brunon Kazimierski, właściciel również sąsiadującej drogerii „Pod Łabędziem”. W 1932 roku został jedynym właścicielem interesu. Apteka funkcjonowała także podczas II wojny światowej. Po wojnie szybko wznowiono jej działalność. W laboratorium przygotowywano między innymi maści, nalewki, leki przeciwgrypowe i tabletki z witaminą C.

Po przejęciu przez Zjednoczone Apteki Społeczne apteka utraciła dawną nazwę i funkcjonowała jako Apteka Społeczna nr 39. W kolejnych dekadach modernizowano jej zaplecze. Powstały między innymi pracownia mikrobiologiczna i pomieszczenia szkoleniowe. Zachowano jednak laboratorium galenowe.

W latach 80. istnienie apteki zostało zagrożone planami wykorzystania jej lokalu na potrzeby sąsiedniej księgarni. W jej obronie stanęła kierująca wówczas apteką mgr farm. Łucja Wachowska oraz pacjenci. Aptekę udało się ocalić.

Ten epizod jest ważnym elementem historii miejsca, ponieważ pokazuje, że jego znaczenie wykraczało poza funkcję użytkową. Dla części bydgoszczan apteka była elementem lokalnego krajobrazu i codzienności.

Laboratorium, meble i przedmioty, które opowiadają historię

W 1990 roku aptekę wykupiły Łucja Wachowska, Danuta Kośmider i Bartłomiej Wodyński. Trzynaście lat później, z okazji 150-lecia jej istnienia, Wodyński otworzył na zapleczu prywatne Muzeum Farmacji Apteki „Pod Łabędziem”. Był to początek kolejnego rozdziału w historii tego miejsca.

W 2017 roku zbiory zlikwidowanego prywatnego muzeum, liczące ponad 7 tys. muzealiów, zostały zakupione przez Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy dzięki dotacji celowej Urzędu Miasta Bydgoszczy. Kolekcja stała się podstawą działalności nowego Działu Historii Farmacji i Medycyny.

Zakres zbiorów jest szeroki. Obejmuje między innymi naczynia recepturowe, moździerze, wagi, sprzęt laboratoryjny, meble apteczne, dokumenty, druki, opakowania na leki, pocztówki z wizerunkami aptek oraz utensylia medyczne. Najstarsze obiekty pochodzą z XVII wieku, a najmłodsze z końca XX stulecia.

Najbardziej charakterystycznym elementem ekspozycji pozostaje laboratorium galenowe z przełomu XIX i XX wieku. Służyło do wytwarzania leków z surowców roślinnych, zwierzęcych i mineralnych. Zachowała się jego linia produkcyjna oraz specjalistyczne meble z półkami, szufladami i laminowanymi blatami. W laboratorium znajduje się także tabletkarka firmy Fritz Kilian z początków XX wieku.

Drugim ważnym wnętrzem jest dawna izba ekspedycyjna z meblami z przełomu XIX i XX wieku. Uwagę zwracają szuflady z łacińskimi szyldami, naczynia recepturowe, karafki, puszki apteczne oraz dawne opakowania na leki. Ekspozycję uzupełnia izba recepturowa z przełomu lat 60. i 70. XX wieku, dokumentująca zupełnie inną epokę farmacji.

Dzięki zachowanym wnętrzom i wyposażeniu historia staje się tutaj czymś niemal „namacalnym”. Można nie tylko dowiedzieć się, jak dawniej wytwarzano leki, lecz także zobaczyć miejsce pracy aptekarzy i materialne ślady kolejnych etapów rozwoju zawodu.

Od historii farmacji do historii codzienności

fot. DKiW

Apteka była jednak czymś więcej niż miejscem sprzedaży lekarstw. Dawniej w jej przestrzeni wytwarzano również świece, perfumy czy marcepan. Ten szerszy kontekst pozwala spojrzeć na farmację jako na część dawnego rzemiosła, gospodarki i kultury codziennej.

Współczesna działalność Apteki pod Łabędziem również wychodzi poza tradycyjne rozumienie muzealnej ekspozycji. Przygotowywane są zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży, dorosłych i seniorów. Ich wspólną cechą jest łączenie poznawania przeszłości z działaniem i eksperymentowaniem.

Wśród proponowanych tematów znajdują się między innymi dawne sposoby pielęgnacji, zielarstwo, tradycje i obyczaje związane z urodą oraz historia kosmetyki. Uczestnicy mogą przygotowywać naturalne kosmetyki, mieszaniny ziołowe czy pachnące wody. Tak skonstruowane zajęcia pokazują, że historia farmacji może być punktem wyjścia również do rozmowy o kulturze, modzie, obyczajach i przemianach społecznych.

W październiku 2026 roku program edukacyjny towarzyszy wystawie czasowej „Sztuka wizażu. Od antycznych rytuałów do blasku Hollywood”. Ekspozycja przygotowana we współpracy z uczniami Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy wykorzystuje fotografię do opowiedzenia o pięknie, zdrowiu, higienie i zmieniających się kanonach urody. Wystawa jest efektem warsztatu fotograficznego, w którym młodzi artyści przyglądali się historii makijażu i pielęgnacji ciała, szukając własnego języka dla tej opowieści.

To znamienny przykład sposobu, w jaki dawna apteka funkcjonuje dziś. Zachowane dziedzictwo nie jest traktowane jako zamknięty rozdział, lecz jako punkt wyjścia do nowych działań i interpretacji.

Na trasie bydgoskiego dziedzictwa

Apteka pod Łabędziem należy do Szlaku Wody, Przemysłu i Rzemiosła TeH2O w Bydgoszczy. Jej obecność na szlaku wynika nie tylko z charakteru kolekcji. Ważne są także biografie ludzi związanych z apteką i historia rzemiosła farmaceutycznego, które przez kolejne pokolenia splatały się z rozwojem miasta. Fakt ten sprawił, że Apteka pod Łabędziem jest doceniania także na arenie międzynarodowej. W 2025 roku oddział MOB został nominowany do nagrody EMYA (European Museum of the Year Award) – jednej z najbardziej prestiżowych nagród w muzealnictwie.

Dla osoby odwiedzającej Bydgoszcz miejsce to może być więc częścią szerszej opowieści o mieście. Wizyta nie ogranicza się do oglądania zabytkowych naczyń czy mebli. Pozwala zobaczyć, jak zmieniała się praca aptekarza, jak rozwijały się techniki przygotowywania leków i jak wyglądało zaplecze dawnego zakładu.

Jednocześnie współczesna oferta edukacyjna i wystawiennicza sprawia, że Apteka pod Łabędziem pozostaje miejscem aktywnym. Wystawy czasowe, warsztaty, pokazy i działania skierowane do różnych grup odbiorców tworzą pomost między zachowanym dziedzictwem a współczesną kulturą.

Wizyta może mieć więc różny charakter. Dla zainteresowanych historią będzie spotkaniem z materialnymi świadectwami dawnego aptekarstwa. Dla rodzin i grup edukacyjnych stanie się okazją do eksperymentowania i poznawania dawnych receptur. Dla osób zainteresowanych kulturą miasta będzie jednym z miejsc, w których historię Bydgoszczy można odczytywać poprzez konkretne wnętrza, przedmioty i biografie.

Miejsce, które nie zatrzymało się w przeszłości

Apteka pod Łabędziem jest dziś jednocześnie zabytkową przestrzenią, muzealną kolekcją i miejscem współczesnej działalności kulturalnej. Jej historia obejmuje niemal dwa stulecia, ale nie kończy się wraz z zamknięciem dawnej apteki.

Najważniejsze pozostaje to, że zachowane wnętrza i przedmioty nadal pozwalają opowiadać o ludziach, którzy tu pracowali, o mieszkańcach korzystających z usług apteki oraz o zmieniającym się sposobie rozumienia zdrowia, leczenia i codziennej pielęgnacji. W tym sensie Gdańska 5 jest czymś więcej niż adresem dawnego zakładu farmaceutycznego. To fragment miejskiej pamięci, który dzięki działalności muzealnej otrzymał nowe życie.

Materiał partnera