W poszukiwaniu świątecznych tradycji Mazowsza

Świąteczny czas na Mazowszu z początku XX wieku, to czas licznych wróżb i obyczajów, które miały gwarantować urodzaj, zdrowie i powodzenie przez cały rok. Ich ślady wciąż znaleźć można w mazowieckich skansenach, ale też przy okazji imprez organizowanych w prawie wszystkich miastach regionu. Zapraszamy do podróży w poszukiwaniu miejsc, gdzie wciąż można poczuć ducha świąt Bożego Narodzenia.

Wigilia na Mazowszu

Choć zwyczaje świąteczne podobne są w całej Polsce, to w każdym regionie nieco mogły się od siebie różnić. I tak na Mazowszu obwiązywano w Wigilię nogi ławy łańcuchem, żeby w domu nie zabrakło chleba. Pod ławę kładziono metalową część od pługa, żeby latem krety nie wchodziły w szkodę. W kącie ustawiano snopek zboża, a powrósła ze słomy zabierano na pasterkę, po której obwiązywano nimi drzewa, by obficie owocowały.
Potrawy przygotowywane na kolację wigilijną na Mazowszu miały składać się przede wszystkim ze składników zebranych z pola, ogrodu, lasu i wody. Były więc grzyby, ryby z jeziora, śliwki, jabłka i gruszki. Na stole królowały: czerwony barszcz z uszkami, karp w śmietanie, smażone grzyby oraz postny bigos. Świąteczne rytuały miały zapewnić dobrobyt i urodzaj, przykładano więc do nich szczególną uwagę. O tych i innych tradycjach pamiętają najczęściej starsi, a przecież warto nauczyć ich także najmłodszych. Zapraszamy więc na wędrówkę po najciekawszych miejscach Mazowsza i mazowieckich zwyczajach świątecznych.

Sierpeckie szopki

Idealnym miejscem, by zacząć tę podróż, jest Skansen Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, gdzie czas zatrzymał się mniej więcej sto lat temu. Łatwo tu wyobrazić sobie, jak celebrowano na mazowieckiej wsi Boże Narodzenie czy Nowy Rok. W sierpeckich chałupach z przełomu XIX i XX wieku również dziś można zobaczyć bożonarodzeniowe aranżacje wnętrz. A zabawy było moc – w noc sylwestrową gospodarze robili sobie nawzajem dowcipy: zatykali kominy, wciągali wozy na dach stodoły, kradli furtki i bramy. W Sylwester i Nowy Rok w domach pojawiali się również kolędnicy – chodzili tak aż do Święta Trzech Króli.

Do dziś świąteczną atmosferę podtrzymuje jarmark bożonarodzeniowy, na którym obejrzeć można tradycyjne ozdoby choinkowe i lokalne rękodzieło. Najmłodszych zainteresuje z pewnością rodzinna gro-zabawa „W poszukiwaniu świątecznych podarków”. Tradycyjnie w trakcie jarmarku odbywa się konkurs na najpiękniejszą szopkę. Warto wspomnieć, że w tym roku jedna z sierpeckich szopek pojechała na wystawę aż do Watykanu. Wykonana przez 11-letnią Patrycję z siana, słomy, mchu i drewna idealnie nawiązuje do przesłania sierpeckiego skansenu.

Tradycje okolic Radomia

To nie jedyna szopka prezentowana w Watykanie. Znalazła się tam także szopka z Muzeum im Jacka Malczewskiego w Radomiu. Wykonana jest z ceramiki, metodą tradycyjną dla regionu rędocińskiego, z postaciami Świętej Rodziny, aniołów, Trzech Króli i zwierząt. Szopki lokalnych artystów pojawią się także w zabytkowym kościele św. Doroty z Wolanowa na terenie Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu. Warto się tam wybrać i zanurzyć w świątecznej atmosferze.

A przy okazji zajrzeć też do Przysuchy, by obejrzeć wystawę poświęconą bożonarodzeniowym zwyczajom. Ta wyjątkowa podróż rozpoczyna się od okresu adwentu i zwyczajów z nim związanych, choćby chodzeniem z ligawą. Przybliża też postać biskupa św. Mikołaja i tajniki produkcji opłatka, a kończy zwyczajami związanymi ze świętem „Trzech Króli”. Jakimi? Na przykład związanymi z ogniem – w wigilię Trzech Króli wygaszano stary ogień, by w dniu Objawienia Pańskiego rozpalić nowy, a potem okadzić dom i obejście. Popularny był także niegdyś w regionie radomskim zwyczaj „chodzenia po szczodrakach”. Grupy dzieci i młodzieży, śpiewając, odwiedzały sąsiadów, a w nagrodę dostawały „szczodraki” – małe rogaliki z żytniego ciasta w kształcie literek, ślimaków lub ósemek.

Kurpiowskie Gody

Kurpiowskie zwyczaje okołoświąteczne także nie różniły się bardzo od tych panujących w innych regionach Polski. Za to na Wigilię po kurpiowsku mówiło się Zilija, a na Boże Narodzenie – Gody, ponieważ stary rok godził się z nowym. Pierwszym ważnym dniem w okresie zimy był 6 grudnia. W tym dniu gospodarze zachowywali ścisły post w intencji ochrony bydła przed wilkami. W Wigilię Bożego Narodzenia dzielono się opłatkiem, pod obrus kładziono siano. Gospodarz dawał również opłatek krowom i owcom. Na Nowy Rok panował zwyczaj robienia noworocznych wypieków. Były to tzw. „byśki” – najczęściej w kształcie zwierząt i „nowe latka”. Ciasta po upieczeniu i wysuszeniu zawieszane by na nitkach u pułapu izby.

Liczba potraw na kolacji wigilijnej musiała być nieparzysta i musiało ich być przynajmniej dziewięć. W północnej części Mazowsza na stołach królowały: kapusta z grochem lub z grzybami, ryba smażona, śledź w occie, kasza jaglana, pierogi z serem lub grzybami, kluski kartoflane, barszcz grzybowy, kluski z makiem i miodem, kisiel, kompot (zupa) z suszonych owoców. Po zakończonej kolacji przychodziła pora na „budzenie drzew” – gospodarz uderzał kijem w pnie drzew owocowych, by dobrze owocowały.

Dobrą okazją do poznania bliżej tradycji kurpiowskich są warsztaty „Bożonarodzeniowe spotkanie kultur Kurpiów, Kaszubów i Wielkopolan” w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Od 5 grudnia można też odwiedzać II Kurpiowski Jarmark Bożonarodzeniowy i spróbować sił w warsztatach projektowania witraży z papieru czy wykonania ozdób na choinkę.

Czas radości i zabawy

Do spędzenia magicznych świąt zaprasza także Farma Iluzji. To urocze, magiczne miejsce, położone między Warszaw ą a Lublinem, w grudniu zmienia się w Farmę Świętego Mikołaja. Już od wejścia wkracza się w bajkowy świat, po którym oprowadzają elfy, a który kończy się wizytą w Gabinecie Mikołaja. Na młodych gości czeka ponad 30 atrakcji w zimowej odsłonie – Szopka Bożonarodzeniowa i nowości, takie jak Piec Złych Uczynków, Piernikowy Pałac czy Aleja Bałwanków. To idealne miejsce dla rodzin, gdzie każdy znajdzie coś dla siebie – od spotkań z Mikołajem po świąteczne atrakcje i wyśmienite przysmaki.

Mazowiecki duch świąt

Pięknie oświetlona Warszawa, jarmarki bożonarodzeniowe w Radomiu, Płocku, Legionowie, Nieporęcie, Pruszkowie, Żyrardowie, Szydłowcu i wielu innych mazowieckich miastach, wystawy i świąteczne spotkania, jak np. w Centrum Folkloru Polskiego – wszędzie tam rozkwita świąteczną atmosfera. To bajkowy czas dla najmłodszych, a dla wszystkich okazja, by przekazać dalej mazowieckie tradycje bożonarodzeniowe.

Materiał partnera