Rymanów i Horyniec – uzdrowiska założone przez ziemian

Wiek XIX to czas – o czym rzadziej się przypomina – kiedy zapoczątkowano podróże do uzdrowisk i sanatoriów w imię dbałości o „szlachetne zdrowie”.

Potrzebie podratowania zdrowia towarzyszyła również inna – pokazania swojej pozycji społecznej. Wypadało bywać w uzdrowiskach. Najlepiej w takich miejscach jak Marienbad znajdujący się obecnie w Czechach czy w niemieckim Baden. Nie przypadkowo dzisiejsze Baden-Baden nazywano wówczas „letnią stolicą Europy”. Monarchowie i przedstawiciele znamienitych rodów podążali do największych europejskich uzdrowisk nie tylko w celach leczniczych. Jeździli tam również, aby oddać się innym pasjom na czele z grą w kasynach czy obstawianiu wyników wyścigów konnych. Wizyta w kultowym wówczas Baden była niezwykle kosztowna. Mogli pozwolić sobie na nią jedynie osoby najbardziej zamożne. A popularności uzdrowisk ogarnęła także polskie ziemię. W imię dbałości o zdrowie Polacy szukali tańszej alternatywy niż niemieckie Baden. Dlatego stopniowo rozwinęły się takie uzdrowiska jak Krynica, Szczawnica czy Truskawiec (dziś znajdujący się na terenie Ukrainy). Powstawały również nowe: Rymanów czy Horyniec.

Rymanów Potockich

Wiele z polskich uzdrowisk, które z powodzeniem funkcjonują do dziś, zawdzięcza swój rozwój rodzinom arystokratycznym i ziemiańskim. Wśród nich są dwa znane podkarpackie uzdrowiska założone w XIX wieku: Horyniec i Rymanów. Ta ostatnia miejscowość położona jest nieopodal Krosna. Lokacje została w 1376 r. Przed dwa stulecia należała do rodziny Sienieńskich, a później do Stadnickich.

W 1872 roku Rymanów nabywają Anna i Stanisław Potoccy. Finansują kolejne badania geologiczne, dzięki którym cztery lata później, około dwóch kilometrów od centrum miejscowości, odkryte zostają źródła lecznicze. W tym samym czasie popularny jest już Iwonicz, ale Potoccy inwestują w źródła mineralne. Budują własny dom zdrojowy zwany „Dworcem Gościnnym”. Powstają kolejne secesyjne pensjonaty i wille takie jak „Pod Matką Boską”, „Leliwa” czy „Pogoń” oraz Kolonia Lwowska. Ten ostatni obiekt stanowi podwaliny lecznictwa dziecięcego na ziemiach polskich. Potoccy sprawnie rozwijają Horyniec, a w 1911 roku uzyskują oficjalną koncesję na zakład kąpielowy. Rok później miejscowość trawi pożar, który niszczy sklepy, mieszkania, pensjonaty, szereg budynków i willi z cennymi łazienkami.

I Wojna Światowa daje się we znaki rymanowskiemu kurortowi. Skala zniszczeń jest duża, a ponowne otwarcie uzdrowiska następuje dopiero w 1927 r. Przed kolejnych dwanaście lat Rymanów zyskuje na popularności i stale się rozbudowuje. Powstają nowe obiekty, w tym budynki Kasy Chorych, Polskiego Towarzystwa Higienicznego oraz kolonii dziecięcych. Podczas II Wojny Światowej uzdrowisko było przez dwa lata nieczynne, a później dostępne wyłącznie dla okupantów. Po wojnie rodzina Potockich utraciła Rymanów, który nie tylko stworzyła i to niemal od podstaw, ale też z sukcesem rozwinęła. W okresie PRL kompleks uzdrowiskowy został rozbudowany i przekształcony na ośrodek całoroczny.

Horyniec Ponińskich

Horyniec położony jest nieopodal Lubaczowa. Obecnie staje się coraz bardziej popularnym miejscem na zabiegi lecznicze, które kuracjusze łączą z jednodniowymi wyjazdami do Lwowa i okolic lub wycieczkami po malowniczych terenach Podkarpacia. Początki Horyńca to wiek piętnasty. Wtedy to książę mazowiecki i bełski nadał niewielką osadę Piotrowi Pieczykurowi. W kolejnych wiekach wioska często zmieniała właścicieli. Należała m.in. do Lutosławskich, Teflusów i Sobieskich. Od 1717 r. Horyniec stał się własnością Stadnickich, a od początku osiemnastego wieku do Ponińskich.

To właśnie rodzina Ponińskich rozwinęła i rozsławiła Horyniec. Ponińscy zbudowali teatr i rezydencję, w której zgromadzono imponujący jak na tamte czasy księgozbiór. W końcu XIX wieku założyli uzdrowisko. Decyzję o wzniesieniu łazienek zdrojowych, a wśród nich budynku z wannami podjął Aleksander Poniński, wnuk księcia Leandra Piotra Ponińskiego, za sprawą którego w 1843 roku wybudowany został teatr.

Rozwój uzdrowiska zatrzymała I Wojna Światowa. Ponowne otwarcie było możliwe dopiero w 1923 roku. Wówczas uzdrowisko było już własnością senatora Stanisława Karłowskiego. Nowy właściciel poczynił liczne inwestycje. Zainstalował urządzenia kąpielowe oraz założył Park Zdrojowy. Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas, kiedy wokół uzdrowiska powstawały pierwsze pensjonaty i wille. Horyniec przetrwał II wojnę światową jednak ponownie został zniszczony za sprawą band UPA w 1946 r. W kolejnych latach mozolnie go odbudowywano. Od 1973 roku Horyniec ma status „uzdrowiska”. Kuracjusze korzystający ze źródeł siarczkowych chętnie spacerują po okolicy podziwiając Teatr Dworski czy kościół zdrojowy z 1818 r.

Artykuł powstał we współpracy z Fundacją XX. Czartoryskich

{gallery}7212{/gallery}